Informujemy, że Pani/Pana dane osobowe są przetwarzane przez Fundację Instytut na Rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris z siedzibą w Warszawie przy ul. Zielnej 39, kod pocztowy 00-108 (administrator danych) w ramach utrzymywania stałego kontaktu z naszą Fundacją w związku z jej celami statutowymi, w szczególności poprzez informowanie o organizowanych akcjach społecznych. Podstawę prawną przetwarzania danych osobowych stanowi art. 6 ust. 1 lit. f rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (RODO).

Podanie danych jest dobrowolne, niemniej bez ich wskazania nie jest możliwa realizacja usługi newslettera. Informujemy, że przysługuje Pani/Panu prawo dostępu do treści swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przenoszenia danych, prawo wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania, a także prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego.

Korzystanie z newslettera jest bezterminowe. W każdej chwili przysługuje Pani/Panu prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych osobowych. W takim przypadku dane wprowadzone przez Pana/Panią w procesie rejestracji zostaną usunięte niezwłocznie po upływie okresu przedawnienia ewentualnych roszczeń i uprawnień przewidzianego w Kodeksie cywilnym.

Do Pani/Pana danych osobowych mogą mieć również dostęp podmioty świadczące na naszą rzecz usługi w szczególności hostingowe, informatyczne, drukarskie, wysyłkowe, płatnicze. prawnicze, księgowe, kadrowe.

Podane dane osobowe mogą być przetwarzane w sposób zautomatyzowany, w tym również w formie profilowania. Jednak decyzje dotyczące indywidualnej osoby, związane z tym przetwarzaniem nie będą zautomatyzowane.

W razie jakichkolwiek żądań, pytań lub wątpliwości co do przetwarzania Pani/Pana danych osobowych prosimy o kontakt z wyznaczonym przez nas Inspektorem Ochrony Danych pisząc na adres siedziby Fundacji: ul. Zielna 39, 00-108 Warszawa, z dopiskiem „Inspektor Ochrony Danych” lub na adres poczty elektronicznej iod@ordoiuris.pl

Przejdź do treści
PL | EN
Facebook Twitter Youtube

Analiza listu Rzecznika Praw Obywatelskich Adama Bodnara do Forum Żydów Polskich w sprawie dyskryminacji ze względu na przekonania religijne

Data publikacji: 22.09.2016

Wstęp
W dniu 24 sierpnia br. do redakcji portalu „Forum Żydów Polskich” (dalej FŻP) skierowany został list Rzecznika Praw Obywatelskich Adama Bodnara (dalej RPO) dotyczący kwestii związanych z dyskryminacją w miejscu pracy ze względu na przekonania religijne[1]. List był reakcją na zachowanie klienta, który nie chciał być obsługiwany przez jedną z pracownic banku ze względu na noszone przez nią judaistyczne symbole religijne. W swoim stanowisku RPO potępił zachowanie klienta, wskazując, że wypełnia ono znamiona dyskryminacji[2], narusza dobra osobiste kobiety[3], a także stanowi przestępstwo z art. 119 § 1, 256 § 1 i 257 Kodeksu Karnego[4].

 

Choć należy zgodzić się z wyrażoną w liście RPO negatywną oceną zachowania klienta banku, poważne wątpliwości budzi użyte przez niego sformułowanie, sugerujące, że tylko „dyskretne uzewnętrznianie przekonań religijnych w miejscu pracy” nie narusza praw i wolności innych osób. Jak stanowią bowiem przepisy polskiej Konstytucji oraz prawa międzynarodowego, prawo do wyrażania przekonań co do zasady nie podlega limitacji, a jakiekolwiek ograniczenia w tym zakresie muszą mieć charakter ustawowy i być usprawiedliwione szczególnymi względami.  

 

Stan faktyczny sprawy

 

Pracownica banku w liście skierowanym na łamy portalu „Forum Żydów Polskich” opisała sytuację, jaka spotkała ją w miejscu pracy ze strony jednego z klientów[5]. Jak wskazała, klient ten potraktował ją w sposób dyskryminujący ze względu na jej domniemane przekonania religijne. Kobieta w dniu, w którym doszło do zdarzenia, przyszła do pracy w naszyjniku z małym symbolem gwiazdy Dawida, który kupiła ze względu na zainteresowanie kulturą żydowską. Noszony przez nią symbol religijny wzbudził nerwową reakcję u jednego z klientów, który początkowo nakazał jej zdjąć naszyjnik, a następnie stwierdził, że „nie będzie mnie Żydówka obsługiwać”. Próbował on również bez zgody kobiety robić jej zdjęcia, a także publicznie demonstrował niechęć do wyznania reprezentowanego przez noszony przez nią symbol.

 

Jak słusznie zauważył RPO, zachowanie klienta wobec kobiety wypełniało przesłanki niedozwolonej dyskryminacji w miejscu pracy (art. 113 KP), naruszyło jej dobra osobiste (art. 23 w zw. z  24 KC), a także stanowiło tzw. przestępstwo  z nienawiści, o którym mowa w art. 119 § 1, 256 § 1 i 257 KK. Jak wskazano już we wstępie, należy zgodzić się z kwalifikacją czynu dokonaną przez RPO. Tym, co budzi jednak poważne wątpliwości, jest użyte zarówno w liście, jak i materiale prasowym sformułowanie[6], zgodnie z którym „ dyskretne uzewnętrznianie uczuć religijnych nie narusza praw i wolności innych osób”. Tak sformułowana odpowiedź jednoznacznie sugeruje, że „niedyskretne” ujawnianie swojej wiary może naruszać prawa innych osób.

 

Wolność sumienia i przekonań religijnych w polskiej Konstytucji

 

Wolność sumienia jest jednym z podstawowych praw gwarantowanych przez polską Konstytucję. Jak wskazuje ust. 1 art. 53 KRP „Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii”. Owa wolność sumienia i religii obejmuje między innymi wolność „uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez „uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie(…)” (art. 53 ust. 2 KRP). Wykonywanie wolności sumienia ograniczone może być wyłącznie w drodze ustawy, w ściśle określonych przez Konstytucję przypadkach, wymienionych enumeratywnie w ust. 5 art. 53 - gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób.

 

Problem granic wolności sumienia i wolności religijnej stał się przedmiotem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego. Jak podkreśla Trybunał, wolność sumienia zagwarantowana w polskiej Konstytucji ma charakter ponadpozytywny,  wynika z samej natury człowieka i jest istotnym elementem jego godności. Z tych przyczyn, nie może być mowy o przyznawaniu tej wolności w drodze autorytarnej decyzji organów państwowych – jest ona wrodzoną, niezbywalną wartością, przynależną każdemu człowiekowi i stanowi „refleks uniwersalnej idei godności osoby ludzkiej”[7]. Państwo ma obowiązek pełnić funkcję bezstronnego i neutralnego organizatora praktykowania różnych religii. Obowiązek ten jest „nie do pogodzenia z jakąkolwiek kompetencją państwa do dokonywania oceny zasadności przekonań religijnych lub sposobów, za pomocą których są one wyrażane”[8].

 

Warto w tym kontekście również wskazać, że wartość wolności religijnej ma znaczenie tak fundamentalne w demokratycznym państwie prawa, że nie może być ona ograniczona nawet w okoliczności stanu wojennego czy też stanu wyjątkowego, dzięki czemu posiada ona równoważny konstytucyjny status i ochronę prawną co przyrodzona godność człowieka, ochrona życia, humanitarne traktowanie czy dostęp do sądu.

 

Z powyższych konstatacji, jasno wynika, że jakiekolwiek ograniczenie uzewnętrzniania przekonań religijnych, będących istotnym elementem wolności sumienia jest wyjątkiem od reguły i powinno spełniać jednocześnie dwa warunki:

 

a) Mieć charakter ustawowy

 

oraz

 

b) Mieć na celu ochronę bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób.

 

Wolność sumienia i przekonań a prawo międzynarodowe

 

Podobne gwarancje dotyczące ochrony wolności sumienia i uzewnętrzniania swoich przekonań zawierają również przepisy prawa międzynarodowego. Jak wskazuje art. 18 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka[9], każda osoba ma prawo do wolności myśli, sumienia i religii, a prawo to obejmuje również „wolność manifestowania swojej religii lub swoich poglądów indywidualnie lub kolektywnie, publicznie lub prywatnie, za pomocą nauczania, praktyk religijnych, sprawowania kultu i rytuałów.”. W podobny sposób do wolności religijnej odnosi się Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych[10], który wskazuje, że wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać jedynie takim ograniczeniom, które są przewidziane przez ustawę i są konieczne dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia lub moralności publicznej albo podstawowych praw i wolności innych osób (art. 18 ust. 3 MPPOiP). Analogiczne postanowienia znajdują się także w art. 9 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka[11] oraz art. 10  Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej[12].

 

W swoim stanowisku, Rzecznik Praw Obywatelskich przytoczył również orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasbourgu, który rzeczywiście użył sformułowania o „dyskretnym” uzewnętrznianiu uczuć religijnych. Należy jednak podkreślić, że przytoczone orzeczenie potwierdza  dopuszczalność noszenia – ze swej natury ostentacyjnych – turbanów i hidżabów, co sprawia, że posłużenie się w nim w kontekście omawianej sprawy jest bezprzedmiotowe [13].

 

Konkluzje

 

Nie ma wątpliwości, że sprawa opisana przez pracownicę banku dotyczy możliwości uzewnętrzniania przekonań religijnych publicznie, czego sposobem jest m. in. noszenie symboli religijnych w miejscu pracy. Jak zostało to już wykazane, zarówno przepisy polskiej Konstytucji, jak i prawa międzynarodowego są w tym zakresie spójne i jednoznacznie wskazują, że manifestowanie swoich przekonań co do zasady nie podlega limitacji. Orzecznictwo Sądu Najwyższego precyzuje, że naruszeniem uczuć religijnych osoby jest wyśmiewanie lub uniemożliwianie wyrażania przez nią swoich przekonań[14].

 

Stwierdzenie Rzecznika Praw Obywatelskich, jakoby tylko „dyskretne uzewnętrznianie przekonań religijnych w miejscu pracy” nie naruszało praw i wolności innych osób, jest niezgodne z Konstytucją oraz przepisami traktatów międzynarodowych, których Polska jest stroną. Rzecznik w swojej tezie konfrontuje uzewnętrznianie przekonań religijnych z prawami i wolnościami innych osób, które rzeczywiście mogą być podstawą dla ograniczenia wolności sumienia. Należy jednak podkreślić, że ograniczenie to może nastąpić wyłącznie w drodze ustawy i musi spełniać wymogi proporcjonalności. Teza Rzecznika, zgodnie z którą uzewnętrznianie uczuć religijnych w miejscu pracy powinno byćdyskretne (a zatem ograniczone) stanowi zatem przykład arbitralnej i niemającej oparcia w przepisach interpretacji instytucji wolności sumienia. Należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich[15], RPO jest zobowiązany do ochrony wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Działanie zmierzające do nieuprawnionego ograniczenia jednego z podstawowych praw człowieka, jakim jest wolność sumienia i wyznania może zatem zostać uznana za niedopełnienie ciążących na Rzeczniku obowiązków ustawowych, a także prowadzić do dyskryminacyjnego i bezprawnego w świetle norm konstytucyjnych, ograniczania praw osób wierzących (bez względu na wyznanie i religię.


[1] Treść listu RPO dostępna pod adresem: http://www.fzp.net.pl/spoleczenstwo/rzecznik-praw-obywatelskich-pisze-do-forum-zydow-polskich, dostęp 31 sierpnia 2016 r.

[2] Treść listu poszkodowanej dostępna pod adresem: http://www.fzp.net.pl/spoleczenstwo/nie-bedzie-mnie-zydowka-obslugiwac, dostęp 31 sierpnia 2016 r.

[3] Art. 112 i 113 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141.

[4] Art. 119 § 1, 256 § 1 i 257 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553.

[5] Art. 23 i 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

[6] https://www.rpo.gov.pl/pl/content/adam-bodnar-dyskretne-uzewn%C4%99trznianie-przekona%C5%84-religijnych-w-miejscu-pracy-nie-narusza-praw-i , dostęp 1 września 2016 r.

[7] Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 października 2015 r. , sygn. K 12/14.

[8] Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 grudnia 2014 r., K 52/13 i przywołane tam orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

[9] Powszechna Deklarację Praw Człowieka, uchwalona 10 grudnia 1948 r. przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych

[10] Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r., Dz.U. 1977 nr 38 poz. 167.

[11] Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2, Dz.U. 1993 nr 61 poz. 284.

[12] Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (2010/C 83/02).

[13] Wyrok w sprawie Ewida i inni przeciwko Wielkiej Brytanii z 15 stycznia 2013 r.

[14] Wyrok SN z 6 kwietnia 2004 r. sygn.  I CK 484/03.

[15] Ustawa z dnia 15 lipca 1987 r.o Rzeczniku Praw Obywatelskich Dz.U.2014, poz. 1648, z 2015 r. poz. 1064.

Wolność Sumienia

Analiza zgodności z Konstytucją poprawki nr 12 Senatu do uchwalonej 28 maja 2020 r. przez Sejm ustawy o zmianie ustawy zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 447)

Główne tezy: Uchwalona przez Sejm ustawa z dnia 28 maja 2020 r. o zmianie ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz niektórych innych ustaw zmienia redakcję klauzuli sumienia lekarza (art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty) w taki sposób, aby brzmienie tego przepisu nie budziło już wątpliwości interpretacyjnych i w pełni odzwierciedlało treść normatywną tego przepisu, która obowiązuje od wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2015 r. (K 12/14); innymi słowy – ustawa wykonuje sentencję wspomnianego orzeczenia i usuwa niekonstytucyjne ograniczenia wolności sumienia. - Senacka poprawka nr 12 w istocie zakłada dodanie do art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty ust. 2, nakazującego podmiotom leczniczym (np. szpitalom), w przypadku powstrzymania się przez lekarza od wykonania świadczenia budzącego moralny sprzeciw, wskazanie lekarza lub podmiotu wykonującego działalność leczniczą, który zapewni możliwość wykonania tego świadczenia (tzw. obowiązek informacyjny). - Nałożenie na podmioty lecznicze tzw. obowiązku informacyjnego jest niezgodne z art. 53 ust. 1 Konstytucji, na co wskazują motywy uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2015 r. (K 12/14). Trybunał podkreślił, że obowiązek ten nie powinien ciążyć ani na lekarzu, ani na podmiotach leczniczych, ponieważ wolność sumienia chroni nie tylko przed przymusem podjęcia bezpośredniego zamachu na chronione dobro, lecz także przed takim postępowaniem, „które pośrednio prowadzi do nieakceptowalnego etycznie skutku, w szczególności przed przymusem współdziałania w osiąganiu celu niegodziwego”. - Obowiązujący system prawny nie zawiera żadnego mechanizmu, który zezwalałby jednemu podmiotowi leczniczemu na gromadzenie danych o lekarzach niezgłaszających sprzeciwu sumienia wobec konkretnego świadczenia lub o podmiotach wykonujących działalność leczniczą, które z nimi współpracują. Tym samym faktyczna realizacja obowiązku informacyjnego przez podmioty lecznicze jest niezwykle utrudniona, a wręcz niewykonalna, co sprawia, że poprawka nr 12 jest nie tylko niezgodna z konstytucyjnymi gwarancjami wolności sumienia, lecz również budzi poważne zastrzeżenia w świetle zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji), jako nakładająca obowiązek niemożliwy do spełnienia. - Kompleksowym wykonaniem zawartej w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego jasnej tezy o niedopuszczalności wymuszania wykonywania przez podmioty lecznicze świadczeń „wrażliwych moralnie” byłoby ustawowe zagwarantowanie, że mogą one powstrzymywać się od wykonywania określonych świadczeń, w szczególności aborcji. Wprawdzie już na gruncie obowiązującego prawa takie stanowisko jest prezentowane w nauce prawa, ale nigdy nie zastąpi to jednoznacznych przepisów.
Czytaj Więcej

Ochrona życia

Efekty warszawskiego programu dofinansowania procedury in vitro

Rada m. st. Warszawy w 2017 r. przyjęła program dofinansowania procedury sztucznego zapłodnienia in vitro „Stołeczna kampania na rzecz wspierania osób dotkniętych niepłodnością z wykorzystaniem metod zapłodnienia pozaustrojowego w latach 2017 – 2019” (dalej: Program).

Czytaj Więcej

Rodzina i Małżeństwo

Stanowisko Instytutu na rzecz kultury prawnej Ordo Iuris w sprawie listu do marszałków województw

27 maja 2020 r. dwaj przedstawiciele Komisji Europejskiej – Pan Joost Korte, Dyrektor Generalny dyrekcji ds. zatrudnienia, spraw społecznych i włączenia społecznego oraz Pan Marc Lemaître, Dyrektor Generalny dyrekcji ds.

Czytaj Więcej